Waar komt de Goedheiligman nou eigenlijk vandaan? De meest uiteenlopende verhalen en theorieën doen de ronde. Van de mythologische Wodan tot de heilige Sint Nicolaas.

Bekijk het filmpje van de oorsprong van Sinterklaas, klik op de mijter

De historische figuur: Nicolaas, bisschop van Myra (Klein Azië); hij stierf op 6 december ca. 340 na Chr. Later werd hij vanwege zijn goede daden heilig verklaard, hoewel hij nu van de heiligenkalender is verdwenen. Ongeveer 200 jaar na zijn dood zijn er allerlei legendes over zijn persoon en goede daden ontstaan. Zo zou hij vele jongeren hebben geholpen, bijvoorbeeld door geld te gooien in het huis van een gezin met nette doch arme dochters die daardoor een bruidsschat kregen en fatsoenlijk konden trouwen. Dit vinden we terug in het z.g.n. ingooien (van o.a. pepernoten en snoepgoed (gouden muntjes van chocola)).
Ook de vrijers en vrijsters van speculaas en de suikeren harten doen hieraan denken. In dit verband wordt het woord "goedheiligman" verklaard: het komt van "goet-hylik man", wat "goed-huwelijks man" betekent, d.w.z. de man die zorgt voor een goed huwelijk.

Waar Zwarte Piet uiteindelijk vandaan komt, is moeilijker vast te stellen. Over zijn herkomst zijn vele theorieÎn. Zo bestaat er bijvoorbeeld een verhaal over Piter, een Ethiopische wees die als slaaf na zijn vrijlating uit dankbaarheid bij de heilige Nicolaas in dienst is gebleven.

In de 17e en de 18e eeuw was het mode bij de Europese elite om Moorse pages als personeel te hebben. Italiaanse jongetjes deden lange tijd hier dienst als schoorsteenvegers; ze kropen door de rookkanalen voor hun werk, vandaar de roe om de schoorsteen schoon te maken en de zak om het bijeengeveegde roet in te verzamelen (zie ook het boek "Levende bezems" van Lisa Tetzner).

SPANJE

Sint Nicolaas komt beslist niet uit Spanje, maar was zoals eerder gemeld bisschop van Myra. In mei 1087 hebben Italiaanse vereerders van Sint Nicolaas zijn gebeente van Myra naar Bari in Italië verplaatst. Bari in Italië was lange tijd in Spaanse handen en wie weet, heeft men vroeger Italië met Spanje verward.

STOOMBOOT

De aankomst per stoomboot valt misschien te verklaren uit de legende waarin Sint Nicolaas in nood verkerende zeelieden op zee redt; sindsdien is hij ook patroon van de zeelieden. Daarom hebben vele havensteden een Sint-Nicolaaskerk (Amsterdam, Kampen, Harderwijk, Edam, Monnickendam enz.).

Sinds ca. de 13e eeuw is de viering van Sint Nicolaas in West-Europa algemeen en is hij de meest aanbeden heilige en patroon ("Sinterklaas patroontje" i.p.v. "Sinterklaas kapoentje"), d.w.z. beschermer van scholieren, huwbare jeugd, kooplieden, zeelieden, reizigers enz.

In de middeleeuwen werd er vóór de feestdag (=sterfdag) van de heilige Nicolaas van Myra (6 december) uit de arme kinderen van een stad een kinderbisschop gekozen plus assistenten (allen jongens). Deze kregen tot 28 december ("Onnozele Kinderen") voedsel en geschenken, waaronder schoenen. De overige kinderen kregen geld en een vrije dag op 6 december feest te kunnen vieren. Het oudste bewijs hiervoor bij ons is te vinden in een stadsrekening van Dordrecht uit 1360.

Later gaat men alle arme kinderen trakteren, wat zich dan ontwikkelt tot een algemeen volksgebruik, waarin schoeisel als vindplaats van snoep en geschenken een grote rol gaat spelen. Sinds het eind van de 15e eeuw werden er begin december sinterklaasmarkten gehouden, die tot in de 19e eeuw traditie waren, hoewel er veel weerstand was vanwege het rooms-katholieke aspect. In de 17e eeuw is er zelfs een kinderopstand geweest tegen het verbod van het sinterklaasfeest. De jeugd kreeg toen haar zin, maar de sinterklaasmarkten op de openbare weg werden uiteindelijk verboden. Het feest werd alleen in de huiselijke kring gevierd als kinderfeest. In de 19e eeuw duikt de bisschop weer in het openbaar op. In 1888 is er sprake van een sinterklaasintocht in Venray. De eerste officiÎle intocht in Amsterdam stamt uit 1934.

Van lieverlede gingen ook volwassenen meedoen met het feest, vooral in de opbloei-jaren na 1945.

DE VIERING DOOR DE EEUWEN HEEN

Sinds ca. de 13e eeuw is de viering van Sint Nicolaas in West-Europa algemeen en is hij de meest aanbeden heilige en patroon ("Sinterklaas patroontje" i.p.v. "Sinterklaas kapoentje"), d.w.z. beschermer van scholieren, huwbare jeugd, kooplieden, zeelieden, reizigers enz.
In de middeleeuwen werd er vóór de feestdag (=sterfdag) van de heilige Nicolaas van Myra (6 december) uit de arme kinderen van een stad een kinderbisschop gekozen plus assistenten (allen jongens). Deze kregen tot 28 december ("Onnozele Kinderen") voedsel en geschenken, waaronder schoenen. De overige kinderen kregen geld en een vrije dag op 6 december feest te kunnen vieren. Het oudste bewijs hiervoor bij ons is te vinden in een stadsrekening van Dordrecht uit 1360.

Later gaat men alle arme kinderen trakteren, wat zich dan ontwikkelt tot een algemeen volksgebruik, waarin schoeisel als vindplaats van snoep en geschenken een grote rol gaat spelen. Sinds het eind van de 15e eeuw werden er begin december sinterklaasmarkten gehouden, die tot in de 19e eeuw traditie waren, hoewel er veel weerstand was vanwege het rooms-katholieke aspect. In de 17e eeuw is er zelfs een kinderopstand geweest tegen het verbod van het sinterklaasfeest. De jeugd kreeg toen haar zin, maar de sinterklaasmarkten op de openbare weg werden uiteindelijk verboden. Het feest werd alleen in de huiselijke kring gevierd als kinderfeest. In de 19e eeuw duikt de bisschop weer in het openbaar op. In 1888 is er sprake van een sinterklaasintocht in Venray. De eerste officiele intocht in Amsterdam stamt uit 1934.

Van lieverlede gingen ook volwassenen meedoen met het feest, vooral in de opbloei-jaren na 1945.

Wodan (of Odin) is de oppergod van de Germanen. Hij werd door hen voorgesteld als een forse man met baard, mantel en muts. Als hoogste god had Wodan natuurlijk ook een gevolg. Hij reed door de hemel op zijn achtbenige paard Sleipnir en werd bijgestaan door zijn knechtje Eckhard, zijn assistent Oel en zijn wapens Donder en Bliksem. Tot Wodans vaste uitrusting behoorde een speer met een slang in de top en twee zwarte raven, die hem informeerden over het gedrag van de mensen op aarde.

Wat vinden we tegenwoordig nog terug in het Sinterklaasfeest dat we aan deze Germaanse oppergod hebben te danken? Het uiterlijk van de baard en mantel zijn natuurlijk onmiskenbaar. Verder is de schimmel van Sinterklaas hoogstwaarschijnlijk een afstammeling van Sleipnir en ook het lopen over de daken valt terug te leiden naar het door de lucht rijden van Wodan. Het knechtje Ekhard is terug te vinden als Zwarte Piet, maar ook het zwarte masker van de sjamaan kan van invloed zijn geweest op het ontstaan van de Zwarte Pieten. Verder worden ook de zwarte raven nog wel eens genoemd als inspiratiebron van Piet, niet alleen door hun kleur, maar ook omdat zij Wodan op de hoogte hielden van het gedrag van de mensen, net zoals de Zwarte Pieten hun baas informeren over de stoute kindertjes. Maar we hebben nog meer te danken aan Wodan. Zijn speer met slang is verworden tot een staf. En het brengen van de offers zou uiteindelijk hebben geleid tot de wortels en het stro die worden klaargelegd voor het paard van Sinterklaas. En ook de marsepeinen varkens en andere suikerbeesten zijn onschuldiger varianten op de oorspronkelijke offers. Al met al zou het Sinterklaasfeest zonder Wodan een stuk saaier zijn geweest.

Met de komst van de katholieken werd Wodan langzaam maar zeker naar de achtergrond gedrukt. Omdat het geloof van de Germanen erg diep geworteld was werd het feest niet afgeschaft, maar samengevoegd met een ander feest. Dit feest was de herdenking van de sterfdag van de heilige Sint Nicolaas. Deze bisschop was overleden op 6 december 342. Over Sint Nicolaas is vrij veel bekend. Hij zou zijn geboren in de tweede helft van de derde eeuw (ca. 250-270) in de landstreek Lycië, Klein-Azië. Op negentienjarige leeftijd volgde hij zijn oom op als bisschop van Myra. Hij werd beroemd en heilig verklaard na het verrichten van verschillende wonderen, die uitgroeiden tot legendes.

De meest opvallende inbreng van Sint Nicolaas voor het Sinterklaasfeest is natuurlijk de naam. Maar daarmee houdt de invloed van de bisschop uit Myra niet op. Het strooien van snoepgoed zou komen uit de legende van de drie zussen en de gouden munten. Het strooien is overigens een uitzaaien van vruchtbaarheid, net zoals de rijst die bij bruiloften wordt uitgestrooid. De kleding van Sinterklaas is ook grotendeels afkomstig van het bisschoppelijke gewaad van Sint Nicolaas. De intocht van Sinterklaas per stoomboot heeft te maken met de functie van Nicolaas als beschermer van de zeelieden. Dat Sinterklaas op 5 december wordt gevierd is gegroeid uit het feestelijk gedenken aan de vooravond van de sterfdatum van de heilige. Ook Zwarte Piet zou een deel van zijn afkomst te danken hebben aan Sint Nicolaas. De heilige zou de Moorse slaaf Piter hebben aangekocht. Deze Piter zou, nadat hij door Sint Nicolaas in vrijheid was gesteld, de bisschop de rest van zijn leven hebben gediend.

Half november arriveert Sinterklaas in Nederland. Hij vaart met zijn stoomboot een willekeurige havenstad binnen en brengt zijn pieten, paard en vele kadootjes mee. De dag dat Sinterklaas aankomt, is altijd een groot feest. Duizenden kinderen staan samen met hun ouders te wachten op de goedheiligman. De burgemeester van de stad ontvangt hem hartelijk, en dan vertrekt Sinterklaas voor een rijtoer door de straten. De kinderen die niet bij de intocht aanwezig zijn, kunnen het feest via de televisie volgen. Als later die dag de kindertjes weer naar huis gaan, begint de drukke tijd voor Sint en zijn Zwarte Pieten. 's Avonds kunnen de kinderen hun schoen voor de open haard zetten. Meestal leggen zij ook wat lekkers voor het paard neer. 's Nachts gaat de Sint te paard, samen met de Zwarte Pieten, de daken op. De pietjes hebben een grote zak vol kadootjes mee, die ze allemaal afleveren bij de juiste schoorsteen, want ieder kind heeft een verschillend verlanglijstje. Maar ze moeten wel heel lief zijn geweest, anders gaan ze mooi mee in de zak naar Spanje. Overdag gaat Sinterklaas naar scholen, ziekenhuizen of bedrijven. Als het dan uiteindelijk 5 december is, sluiten de winkels 's avonds wat eerder en kan het heerlijk avondje beginnen. Soms bonst Zwarte Piet hard op de deur om vervolgens een grote zak kadootjes achter te laten en snel naar het volgende adres te gaan. De meeste Nederlanders vieren deze feestelijke avond thuis of bij familie. Vaak wordt de tafel gevuld met traditionele lekkernijen zoals banketletters, chocoladeletters, pepernoten, speculaas, marsepein en suikergoed. Ook wordt er dan warme Glühwein gedronken. Voor de kinderen is er warme chocolademelk. De gedichtjes worden voorgelezen en de kadootjes uitgedeeld..